Strategisch denken deel I: heeft Nederland nog strategen?

jason bourneNederland is militair gezien relatief actief op het wereldtoneel. De afgelopen jaren speelde ons land een prominente rol in onder andere de ontwikkelingen in Bosnië-Herzegovina, Kosovo, Afghanistan, Somalië, Burundi en een reeks andere landen. Daarnaast worden momenteel militairen geleverd voor de MINUSMA-missie in Mali. De vraag is of de besluiten om aan dergelijke missies een bijdrage te leveren wel (altijd) op strategische overwegingen berusten. Of zijn we alleen leep strategisch in het handje opsteken wanneer de NAVO of VN het rondje “vrijwilligers…?” maakt.  Anders gezegd: heeft Nederland eigenlijk wel een eigen strategisch defensiebeleid?

Nationale belangen & internationale rechtsorde
De inzet van Nederlandse militaire troepen in het buitenland is onderdeel van het gevoerde buitenlands beleid. Daarin staan – zoals vastgelegd in de Grondwet – twee doelstellingen centraal: het bevorderen van de eigen belangen en het bevorderen van de internationale rechtsorde. Het idee is veelal dat die twee complementair zijn, zeker voor een internationaal georiënteerd land als het onze. Een stabiele omgeving is goed voor de Nederlandse veiligheid en welvaart en daarom is een actieve rol bij het bevorderen van de internationale rechtsorde gerechtvaardigd, zo luidt het argument.

Na de ineenstorting van de Sovjet-Unie, het eindigen van de Koude Oorlog en de verdere mondialisering zijn er geen grote directe bedreigingen in de nabije omgeving van Nederland overgebleven. De nadruk van het Nederlandse buitenlands beleid – en de inzet van de krijgsmacht – is daardoor bijna exclusief komen te liggen op het bevorderen van de internationale rechtsorde. Als het gevolg daarvan levert Nederland regelmatig bijdragen aan stabilisatie- en trainingsmissies.

Het is natuurlijk waar dat een stabiele internationale rechtsorde in het belang is van Nederland (en welk ander land ter wereld dan ook). Dat betekent alleen niet automatisch dat Nederland een actief buitenlands beleid moet voeren en overal waar het dat nu doet een bijdrage moet leveren. Zoals eerder op Stukje Duiding gesteld kunnen ‘staten nooit al hun doelen tegelijkertijd behalen, waardoor er prioriteiten gesteld moeten worden die met de beschikbare middelen realiseerbaar zijn.’ Stellen Nederlandse politici in de praktijk dergelijke prioriteiten? En worden die vervolgens ook gebruikt als primair ijk-instrument bij de besluitvorming over de inrichting en inzet van de krijgsmacht?

Daaraan valt te twijfelen. Dat besluiten op dit terrein veelal ad hoc worden genomen is niet vreemd: ingrijpende gebeurtenissen zoals conflicten doen zich voor zonder waarschuwingen vooraf. Maar ook ad hoc besluiten kunnen op degelijke wijze – op basis van een robuuste strategie – tot stand komen. Eerlijk is eerlijk: daar ontbreekt het nogal eens aan. De ‘internationale rechtsorde’ is een oneindig rekbaar begrip en op die wijze wordt het ook veelvuldig door politici, analisten en veiligheidsexperts ingevuld. Zij wijzen erop dat Nederland als zeventiende economie en zevende exportland van de wereld overal ter wereld belangen heeft te verdedigen. Wat de Amerikaanse politicoloog John Mearsheimer recent over de Verenigde Staten schreef geldt wat dat betreft ook voor de Nederlandse politieke elite: “America’s national-security elites act on the assumption that every nook and cranny of the globe is of great strategic significance and that there are threats to U.S. interests everywhere.”

Twee vragen
Er moeten twee belangrijke vragen worden gesteld op dit punt. De eerste is of (het bevorderen van) stabiliteit in Irak, Afghanistan, Syrië, Mali, Egypte en een hele reeks andere landen in Afrika en het Midden-Oosten daadwerkelijk een vitaal belang is voor Nederland, waaraan we kostbare middelen moeten besteden? Zoals we al eerder hebben beschreven op dit blog (hierhier en hier) hebben wij daar sterke twijfels over. Hoewel politici veelvuldig aangeven dat wel te vinden (‘springplank naar Europa’) lijken zij zich niet erg bezig te houden met een grand strategy. Veel vaker volgt Nederland min of meer blindelings sterke bondgenoten als Amerika, Groot-Brittanië en Frankrijk. Opportunisme speelt daarbij een rol: een bijdrage in ruil voor een G20-zetel, een tijdelijke plek in de VN-Veiligheidsraad of een belangrijke internationale functie voor een Nederlandse politicus. Let wel, daar is in beginsel niets op tegen en wij zijn de laatsten die zullen beweren dat dit geen onderdeel is van Nederlandse belangenbehartiging. Af en toe een opportunistische keuze maken kan veel opleveren – zeker voor middelgrote mogendheden – maar (en dat is cruciaal) dat maakt het nog geen vervanging van een grand strategy. Waar instabiliteit in die landen wel een probleem vormt, bijvoorbeeld de potentiële komst van grote groepen vluchtelingen of de dreiging die terugkomende jihadisten kunnen gaan vormen, ligt de oplossing niet bij de krijgsmacht maar bij de gezamenlijke bewaking van buitengrenzen en de inzet van inlichtingendiensten en justitie.

De tweede vraag die gesteld moet worden sluit hier op aan: kan Nederland met het sturen van troepen de situatie van instabiele landen duurzaam verbeteren? Als streng wordt gekeken naar Irak, Afghanistan en Libië is keer op keer gebleken dat we maar zeer beperkt in staat zijn om positieve veranderingen op grote schaal te genereren. Alle goede bedoelingen ten spijt moet in alle eerlijkheid de conclusie getrokken kunnen worden dat de situatie in veel gevallen zelfs is verslechterd door inmenging van buitenaf.

Open debat
Het ‘bevorderen van de internationale rechtsorde’ is in het huidige denken teveel naar de voorgrond geschoven en samengesmolten met nationale belangen. Bovendien is het een te vaag begrip om een coherent buitenlands beleid met beperkte, scherp afgebakende doelen op te baseren. Het geeft beleidsmakers en politici teveel ruimte om zich te verschuilen achter vermeende ‘toenemende onzekerheid’ en ‘de noodzaak flexibel te blijven’. Beide rechtvaardigen het ontwijken van harde keuzes niet.

Een open en scherp debat over de vitale belangen van Nederland is keihard nodig. Wat ons betreft zou uiteindelijk (weer) veel meer de nadruk moeten komen te liggen op nationale belangen in enge zin, waarvan het belangrijkste aspect de interne veiligheid en stabiliteit van het eigen grondgebied en de directe omgeving is. De Nederlandse krijgsmacht heeft wel degelijk taken over de grens, maar dan wel taken die direct raken aan eigen vitale belangen. Te denken valt aan het beschermen van onbelemmerde zeehandel. Een gebrek aan directe bedreigingen is geen aanleiding om actief op zoek te gaan naar alternatieve, exotische invullingen van het beleid. Bij het bevorderen van de internationale rechtsorde (mensenrechten, democratie, rechtsstaat) via stabilisatiemissies dient terughoudendheid in acht te worden genomen. Er is niets verwerpelijk of achterhaald aan het idee een meer bescheiden buitenlands beleid te voeren.

Een dergelijke uitkomst van het debat is echter niet noodzakelijk en politiek gezien momenteel ook niet erg waarschijnlijk. Ook als op basis van een weldoordachte strategie uiteindelijk alsnog bijdragen worden geleverd aan dergelijke missies is dat al winst te noemen. De uitkomst van het debat dient wat dat betreft open te liggen: als het maar gevoerd wordt. [Dieuwertje Kuijpers & Stephan de Vries]

Advertenties

7 thoughts on “Strategisch denken deel I: heeft Nederland nog strategen?

  1. Deze stellingname is in lijn met eerdere artikelen op SD, en dat is niet voor niets. Het Nederlandse beleid blijft inconsistent, zo getuige de houding tov inzet Mali, de Syrië top, maar ook Libië en nog veel eerder Irak. Afghanistan was een duidelijke keuze, maar daar valt dan weer een kabinet door….
    Je kan je echter afvragen of een coherente strategie in deze tijd wel mogelijk is. Er zijn aardig wat geopolitieke maar ook sociale krachten aan het verschuiven. Europa begint er steeds meer alleen voor te staan, de opkomst van het Jihadisme (niet te ontkennen), de economische crisis maar ook de sociale aversie tegen de meeste interventies gecombineerd met een sociale roep voor humanitaire interventies. Dit zijn soms conflicterende belangen welke door verschillende naties totaal anders worden geïnterpreteerd. Dit praat natuurlijk het ontbreken van een (grand) strategy niet goed, maar mijns inziens is dit wel deels de oorzaak. Den Haag heeft gewoon geen idee en Nederland is te klein om richting te geven. Een oplossing, zoals dit artikel bepleit, ligt dan mogelijk in het terugtrekken naar de eigen grenzen. Defensie is immers een nationale tool en dient deze dan ook primair te dienen. Terecht punt, helemaal mee eens. Ik ben echter wel wat genuanceerder. “We” zijn eenmaal verplichtingen aangegaan. Zo is de responsibility to protect een VN doctrine, zo zijn er “nieuwe” dreigingen als cyber- en überhaupt non state actors- sterk grensoverschrijdend. Het traditioneel territoriaal denken gaat tegenwoordig minder op. Ik geloof dan ook meer dat sommige dreigingen in een bredere internationale (ja, liefst Europees) strategie worden benoemd. Maar als we al niet in staat zijn een nationale strategie te maken, hoe gaan we dat dan aanpakken in een multilateraal verband…? Geen idee. Maar dat die belangen er zijn onderstreep ik wel. Dat deze buiten de grenzen van NLD liggen kan ik niet omheen. Dat hier expeditionaire missies uit volgen is inherent aan de verplichtingen die je bent aangegaan.

    Waar ik het overigens stellig mee oneens ben is de rol van de krijgsmacht binnen en aan de grenzen van Nederland. De synergie tussen de civiele diensten en defensie moet en kan beter. In deze tijd waar iedereen moet korten en je inderdaad misschien meer naar binnen kijkt als staat, moet je daar de machtsmiddelen inzetten waar ze nodig zijn. De krijgsmacht vrijwel per definitie uitsluiten in deze gaat mij wat ver.

    Maar om terug te keren op het punt van dit artikel… Ik kan bijna niet anders dan dezelfde constatering doen. Wispelturigheid is dodelijk voor een strategie. strategie zou nooit een speedboot moeten zijn die van links naar rechts gaat. Het zou een olietanker moeten zijn die niet van zijn koers zal wijken. Die uitgerust is voor de zee waar hij op voer en alle te verwachten zeeën kan trotseren. Het probleem is dat we geen idee hebben hoe de zee zich gaat ontwikkelen en waar die stip op de horizon zich bevindt. En nogmaals, ik vraag me af of dat op dit moment een realistische verwachting is. En om dan die olietanker maar stil te leggen en alles op je af te laten komen is ook weer zo wat.

    • Dank voor je reactie Ronald! Blijft goed om hier discussie over te voeren. Ik denk dat het grootste verschil tussen onze ideeën in een notendop is dat jij een meer internationale rol voor de krijgsmacht ziet weggelegd. De kern is dat jij vitale belangen meer in dat kader plaatst, waar wij ze iets strenger/strikter aan het eigen grondgebied/regio koppelen. Politiek Nederland zou hier eens een brede, open discussie over moeten hebben: dat is van belang. Ook al is het waar wat je zegt over de schuivende krachten: dat is geen excuus om ad hoc maar wat te doen zonder een groter plaatje voor ogen te hebben.

      Overigens zijn wij niet tegen een rol buiten Nederland! En dit is echt een belangrijk punt. Het hele idee van ‘achter de dijken terugtrekken’ wordt vaak te snel als karikatuur ingezet om ideeën als in dit artikel te ridiculiseren. Een bescheiden buitenlands beleid dat gericht is op nationale belangen in enge zin laat nog steeds ruimte voor buitenlandse missies, acties tegen cyberdreigingen (juist!), het bewaken van handelsroutes (ook juist!). Over ‘verplichtingen’ in het kader van R2P zijn wij echter terughoudend: de vragen die daarbij centraal moeten staan zijn (1) of actie gerechtvaardigd is gezien eigen belangen en (2) hoe groot is de kans dat we de situatie duurzaam (!) verbeteren met onze acties? Over stabilisatiemissies of expeditionair optreden o.b.v. vage (vaak hoogdravende) bedoelingen zijn wij niet zo enthousiast,

  2. De bijdrage aan Ocean Shield en Atalanta kan men met recht een wezenlijk onderdeel noemen van de Nederlandse strategie. De bescherming van onze lifeline. Buiten dat doet Nederland te vaak hand en span diensten voor de internationale veiligheid waar onze inbreng plus opvatting er te weinig toe doet. De Patriot-missie in Turkije, waarom? Waarom beschikt uitgerekend Nederland over PAC3 Patriot-luchtverdedigingssystemen? Waarom liggen onze LPD’s niet voor de Libanese & Syrische kust om gewonden op te vangen? Daar hebben we nou eenmaal deze schepen voor. Maar door de bezuinigingen zijn door schaarste onze platformen steeds elders nodig. Dat vernaggelt de eigen strategie.

    Rusland gaat een steeds sterkere invloed (niet alleen door de lucht) uitoefenen op onze Noordzee, de Noorse Zee, Atlantische oceaan en zuidelijke handelsroutes. Nu hebben we altijd al respons gegeven op de activiteiten van de Russen maar het vraagt de laatste jaren om een concrete update.

    De verloren G20-stoel najagen, waar Rob de Wijk zo vaak voor pleit, hoort geen doel op zich te zijn. We hebben aan die tafel weinig te zoeken als we nationaal tezamen niet tot een heldere strategie komen. En als we daar eindelijk aanzitten, kom dan niet aan met wat Nederland altijd vond. Nieuwe input is welkom. De politiek is in de Tweede Kamer te vaak een kippenhok, daarom is retraite op een Bilderberg conferentie zo essentieel.om onze doelen en de strategie te vormen.

    • Over de anti-piraterij missie zijn we het helemaal eens. Dat zien wij ook zeker als een nuttige bijdrage van de krijgsmacht, gezien de eigen belangen die centraal staan. Bovendien is het een missie met een duidelijk doel.

      Over onze inspiratie: natuurlijk doen we inspiratie op in allerlei zaken die we lezen/horen etc. Vaak is de relatie echter niet zo nadrukkelijk één op één als jij nu suggereert. Anders gezegd: het is niet zo dat we ergens een artikel lezen en dat één op één vertalen naar de Nederlandse situatie. Echt interessante artikelen – zoals deze op The Diplomat die we niet overigens nog niet tegen waren gekomen – zetten we dan wel op onze Facebook of Twitter pagina. Tips daarvoor zijn altijd zeer welkom! 🙂

  3. Pingback: Strategisch denken deel III: drie mythes ontkracht | Stukje Duiding

  4. Pingback: Code Rood! Generaals waarschuwen voor klimaatverandering | Stukje Duiding

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s